COACH PLAATS

Keuzevrijheid is een groot goed maar brengt voor velen tegelijkertijd ook grote moeilijkheden met zich mee. Er is als het ware behoefte aan een soort van overgang tussen het oude principe van “leiders en volgelingen” uit de voorgaande periode en het zo veel mogelijk zelfstandig beslissingen nemen zoals dat in de komende periode steeds meer gebruikelijk zal zijn.

Momenteel bevinden we ons in een overgang van het Vissentijdperk (0 - 2000 jr. na Chr.) naar het Watermantijdperk (+/- 2000 - 4000 jr. na Chr.). Zo’n overgangsperiode kan vele decennia in beslag nemen en brengt zo vele mogelijkheden, maar ook moeilijkheden met zich mee. Eén van de belangrijkste veranderingen in de overgang naar het nieuwe tijdperk van de Waterman is de mate waarin gehandeld wordt op basis van eigen keuzes en het nemen van de eigen verantwoordelijkheid voor deze keuzes.

Dit artikel is bedoeld om meer inzicht te krijgen in de verschillen in beide tijdperken als het gaat om het maken van keuzes, het nemen van de verantwoordelijkheid voor die keuzes en het opbouwen van vertrouwen wanneer het eigen gedachtegoed opnieuw wordt onderzocht en hiernaar gehandeld wordt.

Nog niet zo lang geleden leefden we in het zogenoemde Vissentijdperk. Een tijdperk dat gekenmerkt werd door de hiërarchieke manier van werken. Keuzevrijheid in het dagelijkse leven was voor de meerderheid van de bevolking niet of nauwelijks aanwezig. Keuzes werden vaak niet bewust gemaakt. Ze werden zodanig beïnvloed door anderen dat er een bepaalde koers werd gevaren en je slechts de keuze had om mee te varen of niet. Het alternatief was vaak zo onaantrekkelijk dat meevaren eigenlijk de beste en vaak enige keuze was. De mens reageert in zo’n tijdperk als een kuddedier en het gedachtegoed van de grote massa is hierin bepalend. De “leiders” vanuit de politiek, de religie, het bedrijfsleven en het onderwijs bepalen wat de juiste weg is om te bewandelen. Dit wordt als heel normaal gezien en ervaren in een dergelijk tijdperk. Deze situatie is voor sommigen moeilijk voor te stellen terwijl anderen deze manier van handelen nog steeds als heel normaal beschouwen.

Met name het gedachtegoed van religieuze leiders was zo’n 2000 jaar geleden bepalend voor de manier van werken. Later kwamen hier politieke en maatschappelijke leiders bij. Er was behoefte aan leiders die bepaalden welke route het beste gelopen kon worden. Je sloot je als het ware aan bij het gedachtegoed van zo’n leider en handelde naar de keuzes die vanuit dat leiderschap werden aangegeven.

In de afgelopen tientallen jaren heeft er in deze mate van keuze vrijheid een belangrijke verandering plaats gevonden. Dit houdt rechtstreeks verband met een nieuw tijdperk waarin we zijn aanbeland, namelijk het tijdperk van de Waterman, ook wel het Aquariustijdperk genoemd. In dit tijdperk is de manier van werken niet meer zo dat keuzes worden voorgekauwd en dat er via een hiërarchieke manier van werken wordt aangegeven wat het beste is of welke route het beste gelopen kan worden. De autoritaire houding van politiek, management, opvoeders en leraren is veranderd in iets wat wij nu democratie noemen.

 Het gedachtegoed van de massa, ontstaan door politieke, maatschappelijke en religieuze leiders valt in het nieuwe tijdperk van de Waterman uit elkaar in een nieuw gedachtegoed gebaseerd op de mening van het individu. Er wordt verwacht dat het individu zelf een mening gaat vormen en op basis hiervan gaat handelen. Er wordt als het ware plaats gemaakt voor een nieuw soort gedachtegoed, gebaseerd op een verzameling van de meningen van alle individuen samen. Op deze manier ontstaat er dus ook een gedachtegoed voor een land, een volk of zelfs voor de wereldbevolking, maar dan vormgegeven vanuit alle individuen samen in plaats van één of enkele leider(s).  
Als voorbeeld zijn er de religieuze stromingen waarin je ziet dat dogmatische “waarheden” met betrekking tot letterlijke vertalingen van heilige schriften vanuit het Vissentijdperk veranderen in het proeven en dus onderzoeken van het geschrevene en het hiernaar handelen in de vorm van normen en waarden in het dagelijkse leven van het Watermantijdperk. Waar vroeger de kerk een zeer grote rol speelde binnen alle facetten van het leven en zelfs werd gedreigd met het verliezen van de plaats in de kerk of het werk indien de letter van een heilig geschrift niet werd gevolgd, wordt deze situatie niet meer geaccepteerd en wordt er een beroep gedaan op de mogelijkheid tot vrijheid van meningsuiting.

In het tijdperk van de Waterman zal het steeds meer zo zijn dat iedereen zelf onderzoekt welke keuzes er mogelijk zijn om vervolgens de juiste route uit te kiezen. Dit betekent voor een grote groep mensen een behoorlijke mate van onzekerheid. Waar vroeger de verantwoordelijkheid voor keuzes werd ontnomen doordat veel voor je werd bepaald zonder dat je daarin werd betrokken, daar word je nu in dit nieuwe tijdperk zelf verantwoordelijk voor de keuzes die moeten worden gemaakt. Waar je vroeger kon afwachten en je keuzes liet afhangen van wat een ander die hoger in aanzien stond er van vond, daar word je nu zelf aangespoord om keuzes te maken gebaseerd op eigen overtuigingen. Dit betekent dat er een hele andere houding van mensen nodig is. Waar de verantwoordelijkheid voor het maken van bepaalde keuzes vroeger nog afgeschoven kon worden op anderen, daar is het tegenwoordig ondenkbaar dat je niet meer zelf verantwoordelijk bent voor je gemaakte keuzes. Dit brengt een behoorlijke druk met zich mee waar veel mensen in eerste instantie moeite mee hebben.

Er wordt nu van mensen gevraagd om eerst de eigen normen en waarden te onderzoeken om vervolgens hiernaar te handelen en de verantwoordelijkheid hiervoor te dragen
 
Het gevolg van deze nieuwe manier van handelen is dat men in een veranderende omgeving nu ineens aangewezen wordt op zichzelf. Men wordt geacht te handelen vanuit de eigen normen en waarden. Ervaringen hiermee ontbreken nog vaak en daarmee ook de basis voor vertrouwen. Er ontstaat als het ware een discrepantie tussen wat nu stilzwijgend wordt verwacht in de nieuwe manier van handelen en de manier waarop iemand soms al vele jaren lang gewend is te handelen.

Is het zo vreemd dat wanneer iemand die gewend is om volgens de verwachtingen van anderen te handelen en vervolgens op zichzelf wordt teruggeworpen in zijn dagelijkse handelen, nu geconfronteerd wordt met veel onzekerheid? Er is immers nog maar weinig vertrouwen opgebouwd in de nieuwe manier van handelen die wordt verwacht. De keuzes die gemaakt zijn, zijn niet of nauwelijks onderzocht en zijn gemaakt vanuit de overtuiging dat de omgeving wel zou weten wat juist is. Nu moet er nagedacht worden over de eigen normen en waarden, de verschillende keuzemogelijkheden en nog belangrijker de gevolgen hiervan.

Dit proces van zelfonderzoek brengt in eerste instantie veel onzekerheid met zich mee. Waar juist dan terug gevallen kan worden op de intuïtie gaan mensen in plaats hiervan vaak op zoek naar kennis om een inschatting te kunnen maken welke gevolgen uiteindelijke keuzes met zich mee brengen. Dit om de kans te verkleinen dat er een ‘verkeerde’ keuze wordt gemaakt. Op vele terreinen wordt geprobeerd om zekerheid te verkrijgen voordat er gehandeld wordt. Men is als het ware bang voor de gevolgen, helemaal wanneer men daar ook nog op ‘afgerekend’ wordt. Het liefst zouden mensen zich willen verzekeren tegen “verkeerde” keuzes maar dit is vaak niet mogelijk.

     
Dit innerlijk conflict is wereldwijd op grote schaal te zien. Een voorbeeld van de uitwerking van zulke conflicten is de “burn-out”. Soms botsen principes van mensen hevig met die van de omgeving. Het maken van keuzes brengt dan in zo’n situatie bij sommigen een gevoel van buitensporige druk met zich mee. Er wordt een keuze verwacht en ik ben verantwoordelijk voor de gevolgen van die keuze. Welke keuze is goed? Wat als ik de verkeerde keuze maak? Zal ik maar gewoon de keuze maken waar mijn omgeving het meeste blij mee is? Wat verwacht mijn omgeving dat ik voor keuze maak?

Wat wil ik zelf, tenslotte ben ik verantwoordelijk voor de gevolgen? Of zal ik maar gewoon geen keuze maken, dan kan niemand mij ergens op afrekenen. Deze  vragen leven bij velen en de angst om te falen wordt met name hierdoor gevoed.

Een bijkomende druppel die de emmer vaak doet overlopen is dan ook nog eens de snelheid waarmee tegenwoordig gehandeld dient te worden. Alles draait om resultaat en het liefste zo snel mogelijk. Er wordt mensen vaak weinig tijd gegund om ergens over na te denken met als gevolg dat velen handelen op basis van een eerste “emotionele” reactie, terwijl even de tijd ervoor nemen leidt tot een beter overwogen en “rationelere” keuze.

Momenteel zien we nog steeds een mix van oude en nieuwe generaties. Met name de oude generatie is nog gewend om te handelen op basis van de principes uit het Vissentijdperk, maar er wordt van de nieuwe generatie verwacht dat zij handelen op basis van de principes van het Watermantijdperk. Is het zo vreemd dat veel chaos en conflicten het gevolg hiervan kunnen zijn?

Is het verwonderlijk dat met name de huidige generatie die van huis uit niet is opgevoed met keuzevrijheid, in het huidige dagelijkse leven in conflict komt met zichzelf? Waar eerder veel voor hen werd bepaald, daar wordt nu verwacht dat zij zelf gaan nadenken, zelf keuzes maken en zelf de verantwoordelijkheid voor die keuzes op zich nemen. Dit omschakelingsproces vraagt training en positieve ervaringen zodat de vruchten van het nieuwe tijdperk kunnen rijpen en zichtbaar kunnen worden in het gewone dagelijkse leven.

Voor deze groep mensen wordt de nieuwe manier van werken in eerste instantie nog niet altijd als positief ervaren, toch brengt dit alles ook zo zijn mogelijkheden met zich mee.

Vertrouwen is het handelen op basis van positieve ervaringen en
 brengt innerlijke Vreugde met zich mee
 
Wanneer iemand de moeite neemt om vooral vanuit zichzelf te gaan handelen, is daarvoor veel tijd en ruimte nodig voor onderzoek. Iemand wordt dan aangewezen op zijn eigen normen en waarden. Dit stimuleert het nadenken over de vraag waarom iemand handelt zoals hij dat doet en wat de gevolgen hiervan zijn. Wanneer iemand zichzelf zulke vragen gaat stellen, begint vaak een uitgebreid proces van heroriëntatie en onderzoek. Het beantwoorden van zulke primaire vragen betekent een soort van schoonmaakproces. Dit is het proces waar steeds meer mensen bewust of onbewust mee te maken krijgen.

         
Je zult dan bij jezelf te rade moeten gaan om antwoord te krijgen op vele vragen. Dit is niet altijd gemakkelijk en kan veel reacties naar boven brengen. Het vergt veel moed om jezelf beter te leren kennen. Het vergt ook veel doorzettingsvermogen om jezelf te willen onderzoeken om erachter te komen wie je werkelijk bent en waarom je op bepaalde manieren reageert. Velen haken alleen bij deze gedachte al af, maar schoonmaken betekent ook opruimen, achter je laten en verder kunnen met minder zwaar wegende bagage in je rugzak. Dit geeft dan weer ruimte om je rugzak te vullen met positieve en vreugdevolle ervaringen die vervolgens weer de basis vormen van vertrouwen en het jezelf beter leren kennen. Het nieuwe tijdperk brengt dus mooie mogelijkheden met zich mee om meer zelfkennis, vertrouwen en ook rust te krijgen in het dagelijkse leven.

Nog steeds blijft dan de vraag open staan hoe dit alles bereikt kan worden. In de chaos en snelheid van het dagelijkse leven waar de omstandigheden veelal bepalend zijn, zal de eerste belangrijke keuze juist hierin moeten worden gemaakt. Laat je de omstandigheden bepalend zijn voor de keuzes die je maakt of luister je naar wat je zelf eigenlijk zou willen en bepaal jij als het ware daardoor de omstandigheden?

Er wordt dan een beroep gedaan op het onderscheidingsvermogen. Wat komt werkelijk vanuit jezelf en wat wordt door je omgeving beïnvloed? Geef je gehoor aan de intuïtieve ingevingen en handel je vanuit hier of laat je jouw keuze beïnvloeden door allerlei omgevingsfactoren? Je zou kunnen zeggen dat je bij zelfonderzoek de ruimte geeft aan wat er werkelijk leeft diep in je hart, in jezelf. Hierbij maak je veel meer gebruik van je intuïtieve mogelijkheden.

Het nieuwe tijdperk brengt dus hele mooie nieuwe ontwikkelingen mee. Rust en structuur zijn hiervoor de uitgangspunten. Het klinkt zo eenvoudig en toch ligt hierin een belangrijke eerste stap naar het inslaan van een nieuwe weg. Er wordt niet voor niets wel eens gesproken over het feit dat “wanneer iemand rust en structuur in zijn omgeving heeft, er ook rust en structuur in het hoofd ontstaat”. Vanuit deze rust kan stap voor stap worden nagedacht over het handelen in het dagelijkse leven, de keuzes die dit met zich meebrengt en het onderscheidend vermogen dat duidelijk maakt welke keuzes werkelijk vanuit jezelf zijn gemaakt en welke keuzes sterk zijn beïnvloed door de omgeving. Wanneer hier bewust een half uur per dag voor zou worden uitgetrokken, bijvoorbeeld vlak voor het slapen gaan, dan zou dit al hele waardevolle inzichten kunnen opleveren.

Je zou kunnen zeggen dat je nu de mogelijkheid hebt om een eerste belangrijke keuze te maken namelijk in hoeverre je bewust wilt werken aan het proces van het opnieuw onderzoeken van je eigen gedachtegoed en het hiernaar handelen. Het zou goed kunnen zijn dat je in je hoofd al een keuze hebt gemaakt, maar dit betekent nog niet dat de volgende stap, het handelen ernaar, ook zo vanzelfsprekend is. Een voorbeeld kan dit alles verduidelijken.

Wanneer een vogel lang in een kooi heeft gezeten met de deur dicht en opeens gaat de deur open zodat de vogel de mogelijkheid heeft om het vrije luchtruim te kiezen, dan blijft de vrije vogel vaak in eerste instantie gewoon stokstijf zitten. Zo is ook vaak de reactie van iemand die met keuzevrijheid wordt geconfronteerd. In eerste instantie is er de mogelijkheid om te handelen op basis van een eigen keuze en toch zul je vaak net als de vogel, stokstijf blijven zitten. Je voelt diep van binnen vaak wel aan dat je een bepaalde stap kunt zetten, maar het zetten van die eerste stap, het daadwerkelijk handelen op basis van dat gevoel is vaak moeilijk omdat de gevolgen nog nauwelijks goed in te schatten zijn. Er is nog weinig ervaring opgedaan met deze nieuwe manier van handelen. Er is nog weinig vertrouwen hierin opgebouwd.

Dan begint vaak het lager denkvermogen een belangrijke rol te spelen. Allerlei scenario’s passeren de revue. Je zult meestal proberen om allerlei gevolgen van het maken van de keuze te beredeneren. Er komt van alles naar boven en vaak zijn dit niet echt positieve gedachten. Een mens heeft vaak de neiging om vele zaken in eerste instantie vanuit een negatieve kant te benaderen. Vele zinnen beginnen dan met ‘wat als…’of ‘stel dat…’. Deze vaak negatieve benadering van allerlei keuzemogelijkheden zorgt ervoor dat velen dan maar besluiten om helemaal geen keuze te maken. Het is als het ware te moeilijk, er zijn te veel kansen dat het fout gaat en er is te weinig tijd om hier goed over na te denken. Dan maar geen keuzes maken en maar gewoon zien hoe het loopt. Dit is een gebruikelijk patroon geworteld in lange jaren ervaring. Toch komt hier bij nader onderzoek een merkwaardig feit naar voren.

Geen keuzes willen maken is ook een keuze
 
Het is de houding van de struisvogel die de kop in het zand steekt en zegt ik zie het niet en ik ben er niet. Je kunt dus niet langer de eigen verantwoordelijkheid ontlopen voor keuzes en het is daarom waardevol om hier dan maar gewoon mee te leren omgaan; hoe moeilijk dit ook is in het begin. Het ontkennen van de eigen verantwoordelijkheid is een doodlopende weg en hoe eerder dit wordt herkend hoe eerder iemand ook bereid is om dan maar gewoon te proberen om het anders te doen, hoe onwennig dit ook is in het allereerste begin. Het is alsof iemand opnieuw moet leren lopen. De eerste stapjes zijn moeilijk en je kunt af en toe vallen en jezelf bezeren. Toch leren de meeste mensen na verloop van tijd uiteindelijk toch wel om voorzichtige stapjes te zetten in de nieuwe omgeving en komt er ook steeds meer ruimte voor waardevolle nieuwe ervaringen die nu eenmaal vaak verbonden zijn aan het onderzoeken van nieuwe terreinen.

Wanneer je zou proberen om te overdenken welke mogelijkheden een specifieke keuze heeft, kun je de verschillende alternatieven vaak beter overzien en dit maakt het dan een stuk eenvoudiger. Negatieve vraagstellingen maken dan plaats voor positieve vragen zoals ‘wat zijn de mogelijkheden hiervan…’ of ‘wat zijn de voordelen om het te doen…’. Er komt dan meer rust en je kunt dan meer genieten van de dagelijkse dingen, zodat angst en wantrouwen dan langzaam plaats maken voor een gevoel van innerlijke vrijheid en innerlijke vreugde.

Wat als de vogel het vrije luchtruim kiest? Wat zijn dan de mogelijkheden? Wat brengt dat dan met zich mee?

Er zijn gewoonlijk eerst ervaringen nodig met de nieuwe mogelijkheden. Soms zal dit een succes zijn en soms het tegenovergestelde. Toch wordt er in beide situaties veel geleerd. Langzamerhand kunnen de ervaringen die zo worden opgedaan geleidelijk beter worden.

Het lijkt niet onredelijk te zijn om adviezen van anderen aan te horen zonder daarmee de eigen verantwoordelijkheid te willen neerleggen bij anderen. Er is een groot verschil tussen iemand die zich overal tegen afzet en alles zelf uit wil zoeken en iemand die heel bewust luistert naar de adviezen die door meer ervaren mensen worden aangegeven die dit doen zonder de keuze te willen beïnvloeden die iemand gaat maken.

 Het fenomeen van “coaching” komt steeds vaker voor in onze samenleving en dit is een hele andere benadering dan “autoriteit” en “ondergeschikte”. Misschien dat de behoefte aan coaching een verschijnsel is dat hoort bij deze overgangperiode van het Vissentijdperk naar het Watermantijdperk. In de praktijk werkt dit betrekkelijk goed. Mensen worden dan niet helemaal aan hun lot overgelaten maar er wordt hun ook niet opgedrongen hoe zij zouden moeten leven.

Misschien is dit een soort van gulden middenweg die er nu nodig is zodat mensen kunnen leren hun ervaringen zo goed mogelijk te benutten om zo veel mogelijk zelfstandig hun beslissingen te nemen. Er is als het ware een soort van opleiding en training nodig in het leren nemen van beslissingen. Het fenomeen van de coaching lijkt daar goed in te voorzien, ook al kan een echte vrije vogel het gevoel krijgen dat zelfs dit nog een vorm is van inmenging in iemands keuzes. Training om te leren beslissen wordt er dus wel degelijk geboden in deze overgangfase. Zo kan er geleidelijk een soort van innerlijk kompas worden opgebouwd dat de juiste richting gevoelsmatig aangeeft. Na verloop van tijd kan men hier steeds beter mee omgaan en kan de rol van een coach misschien anders worden. 
De aanloopmoeilijkheden in het hanteren van de keuzevrijheid kunnen zo uiteindelijk toch de innerlijke vreugde brengen van de vrije vogel die geniet van zijn mogelijkheden om het luchtruim te verkennen. Onwennig in het begin, maar naarmate de ervaringen zich vermeerderen steeds meer vertrouwend op het innerlijke kompas dat het bewegen in vrijheid tot een meer aangename levenswijze maakt dan voorheen mogelijk was zonder deze vrijheid van keuze.

Auteur: Monique Kranendonk